Cựu Trung tá Phan Văn Sương
Người Sáng lập Trường Nam Sinh Mù đầu tiên tại Việt Nam

Phan Văn Song

 

Cựu Trung tá Phan Văn Sương
 

Lời tòa soạn: Nếu người Mỹ hãnh diện có những người như bà Helen Keller, vừa mù vừa câm vừa điếc nhưng vẫn hăng say đi làm việc từ thiện khắp nơi trên thế giới, hay ông David Paterson là người mù đầu tiên trong lịch sự nước Mỹ được bầu làm Thống đốc, thì đất nước Việt Nam chúng ta cũng hãnh diện có những người như ông Phan Văn Sương.
Ông Phan Văn Sương tốt nghiệp Khóa 5 Trường Võ Bị Liên Quân Ðà Lạt năm 1951. Vào năm 1955, lúc mới 38 tuổi, đang mang lon Ðại úy, trong trận đánh tại Rạch Cái – Ðồng Tháp Mười, ông bị thương tàn phế một cánh tay và mù hai mắt.
Thay vì trở thành một thương binh, ông Sương không đầu hàng nghịch cảnh, vẫn cố gắng vươn lên để không những không trở thành một gánh nặng cho xã hội mà còn là một công dân hữu ích cho đất nước.
Sau khi bị thương ông được đưa sang Pháp chữa bệnh, hy vọng cứu được đôi mắt nhưng không thành công, ông học chữ Braille dành cho người mù rồi xin trở về Việt Nam vào năm 1959. Sau đó ông vận động chính phủ, các nhà mạnh thường quân, các bạn bè quen biết… để xây Trường Nam Sinh Mù đầu tiên tại Miền Nam và từ đó làm việc với tư cách là hiệu trưởng cho đến ngày mất nước. Mặc dầu bị mù, nhưng cũng giống như số phận của tất cả các quân nhân cán chính VNCH, ông vẫn bị đi tù cải tạo và qua đời vào năm 1983. Ngày Quân Lực 19 tháng 6 sắp đến, để ghi ơn những người đã đóng góp và hy sinh trong cuộc chiến vừa qua, chúng tôi phỏng vấn ông Phan Văn Song, trưởng Nam của ông Phan Văn Sương, để tìm hiểu thêm về cuộc đời của người quân nhân đặc biệt này. Trong cuộc tâm đàm qua điện thoại với chúng tôi, ông Song có tâm sự rằng: “Mỗi khi nhớ về ba tôi, điều tôi nhớ nhất là lúc còn sống ông ấy luôn luôn nhắc nhở anh em chúng tôi: ‘Khi ÐƯỢC giao trách nhiệm, ta phải làm hết bổn phận’. Ðối với ông ấy, trách nhiệm không phải là một gánh nặng mà là một ân huệ, cho nên ta phải làm với tất cả tấm lòng”. Câu nói đó rất đáng để chúng ta suy ngẫm.
Bài phỏng vấn này sẽ đăng làm 3 kỳ, câu hỏi đầu tiên của chúng tôi là: “Trường Nam Sinh Mù đầu tiên tại Miền Nam được thành lập trong hoàn cảnh như thế nào?” và sau đây là phần trả lời của ông Phan Văn Song.



Trước ngày 30 tháng Tư năm 1975, nếu bạn là dân Sài gòn, nếu bạn đi từ Chợ An Ðông trên đường Nguyễn Duy Dương về hướng đường Minh Mạng, sẽ gặp đại lộ Trần Hoàng Quân. Ngay góc Ðại lộ Trần Hoàng Quân và Nguyễn Duy Dương, bạn sẽ gặp một trường học khang trang với bảng đề “Trường Nam Sinh Mù”. Huy hiệu Trường Nam Sinh là Một ngọn lửa đã tóa sáng trong một vòng tròn đen. Huy hiệu tròn bao bọc bởi lá cờ vàng với ba sọc đỏ, và hàng chữ “Trường Nam Sinh Mù”.

Biểu tượng “Ánh sáng trong tăm tối”. Một trường học với một huy hiệu chứng tỏ vị chỉ huy có một suy nghĩ rất quân đội. Huy hiệu ấy do Nữ sĩ Hoàng Hương Trang vẽ, Hoàng Hương Trang khá nổi tiếng vào những năm 1960, vừa là họa sĩ (tốt nghiệp Trường Mỹ Thuật Gia Ðịnh) vừa là một nhà thơ. Hoàng Hương Trang, tôi gọi là Dì Phương có họ với Mẹ tôi, cùng người gốc Huế.

Bước vào sân trường chúng ta sẽ gặp ngay một cột cờ rất quân đội và dãy lớp nằm sau một hành lang. Văn phòng Ông Hiệu trưởng nằm ở góc trái. Ðẩy cửa phòng Ông Hiệu trưởng chúng ta sẽ gặp một sĩ quan, lúc nào cũng bận quân phục chỉnh tề, mang mắt kiếng đen, cổ đeo cấp bật (từ Ðại úy năm 1960 đến Trung tá năm 1975) trên ngực bên trái đầy những huy chương và bên ngực phải bảng tên “Sương”.

Trường Nam Sinh Mù trước đó thuộc một Chủng viện Thiên Chúa giáo La mã, thuộc giòng Franciscain. Cơ sở được sử dụng một thời gian dài như một Viện mồ côi do một vị Cố đạo người Pháp cai quản. Khoảng năm 1959, vị tu sĩ ấy cảm thấy mỏi mệt, phải về Pháp nghỉ hưu trí, muốn giao cơ sở ấy cho người khác nhưng những tu sĩ Việt Nam không ai chịu đảm nhận.
Bộ Giáo dục Việt Nam cũng không muốn nhận làm cơ sở giáo dục, một là vì không có một trường học nội trú, hai là không có chức năng giảng dạy trẻ em mù.

Lúc đó Viện mồ côi này có hai chức năng: thứ nhất, tổ chức lo các trẻ em hoặc mồ côi, hoặc bụi đời do các cơ quan từ thiện gởi đến. Thứ hai, vì những trẻ mồ côi ấy có rất nhiều em bị mù. Các trẻ em mù ấy, một phần mồ côi, nhưng cũng có vài em thuộc diện bụi đời. Các em được sanh hoạt bằng cách học đan bàn chải, làm chổi, học nhạc… Các em sống nội trú trong trường, đan bàn chải, đan giỏ giúp Viện mồ côi có tiền và giúp các em có tí tiền túi tiêu vặt. Viện mồ côi có khách hàng đặt mối để các em sanh sống.

Năm 1959, Ðại úy Phan Văn Sương vừa tốt nghiệp xong trường Trường Mù quân đội Pháp (École des Aveugles de guerre) ngụ tại số 9 rue Blanche Paris - Pháp. Khi sau tốt nghiệp, ông được đề nghị ở lại Paris để làm nghề Giáo sư Mù cho các quân nhân Pháp đang bị thương ở mắt và bị mù (Lúc ấy còn Chiến tranh ở Algérie, nên quân đội Pháp vẫn còn có nhiều quân nhơn bị thương tật, nhứt là ở mắt).

Mặc dù được quân đội Pháp đài thọ chửa trị suốt ba năm qua, nhưng ông quyết định vẫn giữ mình là sĩ quan Quân đội Việt Nam Cộng hòa và xin về nước; và nước Pháp, cũng thông cảm không đòi ông ở lại phục vụ để trả nợ. (Với cá nhơn tôi cũng vậy, tôi nhận học bổng của nước Pháp từ năm 1954, Trung học, rồi từ năm 1961, học bổng Ðại học đến 1964. Năm 1971, tôi làm giấy về Việt Nam nước Pháp cũng không bao giờ buộc tôi phải trả nợ là phục vụ tại nước Pháp một thời gian nào – lạ thật!)

Về nước ông định vay mượn tiền để mở một Trung tâm Khiếm Thị cho các trẻ em mù. Ðang lúc bối rối, chạy đi tìm Mạnh Thường Quân, thì nghe được chuyện của Viện Mồ côi nằm ở Ngã Sáu với một số em khiếm thị đang cần người điều hành. Lúc đó viện mồ côi này củ kỹ lắm nếu muốn sử dụng cần phải sửa chữa rất nhiều.

Khi cha mẹ tôi học và chữa bệnh tại Pháp,ông bà có quen được với linh mục Bạch Văn Lộc, một vị tu sĩ giòng Chúa Cứu Thế (Cha Bạch Văn Lộc có thời gian làm Viện Trưởng Viện Ðại học Minh Ðức). Ở giòng Chúa Cứu Thế có một ông tu sĩ người Pháp tên là Père Olivier, ông nầy biết chuyện ông cố đạo cai quản Viện mồ côi với các em khiếm thị. Thế là mọi việc bắt đầu chạy. Ông cụ chạy lên Bộâ Giáo dục, ông cụ chạy gặp Tổng thống Diệm. Ông cụ vận động thế nào mà ông vẫn ở KBC 4002, vẫn ở Quân đội với cấp bậc Ðại úy. Và ông được biệt phái vào bộ Quốc gia Giáo dục. Vớùi các bạn bè trong quân đội, chuyện nhờ cái nầy, vả cái kia, qua lại là chuyện thường tình, nhưng đối với ông, chỉ đi có một chiều, ông không giúp ai được cả, chỉ có ông đi xin thôi. Và ông chạy chọt xin xỏ, đây xin một bao cát, nọ cho một bao xi măng, chỗ kia viên gạch, bạn nọ tí hồ, bạn kia tí sơn, quân khu cho mượn anh thợ mộc, tiểu khu cho mượn anh thợ nề. Có anh bạn chỉ huy công binh cho một vài bao xi măng, cát, hồ, lại có anh bạn chỉ huy công xưởng Hải quân cho mượn anh thợ nề anh thợ mộc, anh xếp nhà Tù Chí Hòa phái các tù đi lao động tới làm cỏ nhà Trường, anh xếp nhà lao quân đội cho mượn vài lao công quét sạch lại sân trường… thế là Trường xây được cây trụ cờ, làm lại cái cổng, sơn lại cái tường, sửa lại cái mái… nay tu mai bổ, rồi đẹp ra, rồi sạch sẽ lại. Chẳng mấy chốc Viện Mồ côi với những bức tường loang lỡ, với những mái nhà ủ dột, nay đâm khang trang và có bề sang trọng nữa.

Trường ốc nay khang trang, sơn quét sạch sẽ, giường các em nằm ngủ ở nội trú là các giường cũ quân đội bỏ ở Trung tâm Quán tre, bàn các em ăn là những bàn ăn Trường Thủ Ðức dư dả bỏ đi, đến bộ kèn, bộ trống, dàn âm nhạc các em học cũng được xin các nhạc cụ cũ của Ban Quân nhạc... Cũ người mới ta ... nhưng tân trang, chà bóng, sơn sạch lại. Trường làm xong, căn nhà Bộ Quốc gia cho ông Hiệu trưởng cũng được ông Cụ xin tài trợ rồi cũng nhờ Quân đội cho mượn người cất lấy. Tiền cho để cất một căn phố, ông cất được một Villa khá rộng rãi sang trọng, nằm quay mặt ra đường Nguyễn Duy Dương, lấy số 151, trước Trường Trung học Trí Tri. Khang trang đẹp đẽ đấy, nhưng nếu ai nhìn vào chi tiết, thí dụ như căn villa của gia đình ở, không có cửa sổ nào giống cửa sổ nào, vì những khung cửa sổ xin các đơn vị khác nhau nên kích thước không giống nhau.

Tôi biết rõ vấn đề nầy vì những hè năm ấy 1960, 1961, tôi đưa ông cụ đi gặp những bạn bè hay các vị trách nhiêm Bộ Giáo dục hay Quân đội để hoàn tất cái chương trình Trường Nam Sinh Mù. Từ nhơn viên đến máy móc đều được ông Cụ đi vận động tuyển dụng. Ðặc biệt ông không có hồ sơ cầm tay; tất cả trong trí nhớ của ông.

Một ít văn hóa phẩm do ông đem từ Pháp về, phần còn lại ông xin Hội Sư tử chi nhánh ở Sài gòn (Lions Club International). Hội này hoàn toàn ủng hộ và giúp đỡ ông cụ.
Lions Club International chuyên giúp đỡ người khiếm thị do ông Melvin Jones sáng lập năm 1917, trụ sở chánh đặt ở Oak Brook, tiểu bang Illinois Huê Kỳ, chính họ đã ủng hộ bà Helen Keller làm được rất nhiều việc cho người mù trên khắp thế giới (cuốn phim Miracle in Alabama - 1962 - do đạo diễn Arthur Penn với nữ tài tử Ann Bancroft trong vai chánh nói về cuộc đời bà Keller). Lions Club đã sáng kiến ra câu gậy trắng - biểu tượng của người khiếm thị.

Bà Keller một người mù, điếc và câm đã học tiếng Pháp trong vòng 6 tháng để qua Việt Nam gặp ông Cụ. Hai người đã “nói chuyện” với nhau phân nửa bằng tiếng Pháp phân nửa bằng tiếng Anh bằng cách gõ chữ Braille trên lòng bàn tay với nhau. Tôi được chứng kiến cuộc gặp gỡ lịch sử ấy (tháng 10 năm 1961 – một tháng trước khi tôi đi Pháp du học).

Vào tháng 11 năm 1961, Trường được khánh thành bởi Tổng Thống Ngô Ðình Diệm. Ông Cụ được đặt dưới quyền Giám thị của hai bà Thanh Tra tiểu học là bà Tý và bà Mẹo. Bà Thanh Tra Tý là thân mẫu của anh Nguyễn Bá Nhẫn, người đã kéo tôi về làm việc với ông Nguyễn Tấn Ðời ở Tín nghĩa Ngân hàng vào năm 1972, và anh hai bạn đồng môn của tôi ở trường Yersin là Nguyễn Bá Cang.

Trường lúc đó đã có đủ các lớp Tiểu học rồi, từ lớp vỡ lòng đến lớp Nhứt; có Ban Nhạc, có mọi lớp nhạc từ kèn đến trống, (tôi lúc ấy đi học trống với Anh Trường). Anh Trường sau 1975 có tổ chức một căn nhà để nuôi các em bụi đời kém may mắn. Anh Trường vừa mất cách đây mấy tháng. Cơ sở của Anh nay không biết ra sao?
Trường dĩ nhiên vẫn giữ lớp dạy đan bàn chải, làm chổi (vì có mối sẵn do Viện Mồ côi để lại); có thêm nhà in để in sách bằng chữ Braille. Tất cả mọi sách đều được chuyển sang chữ Braille để các em đọc. Chữ Braille do ông Louis Braille (1809 – 1852), là giáo sư âm nhạc chuyên dạy đàn Orgue (Ðại Phong cầm) nghĩ ra; Louis Braille bị bệnh trái rạ làm mù mắt lúc 3 tuổi, ông sáng tác ra một loại chữ viết với 6 chấm nổi, viết chữ, viết nhạc và là chữ viết cho cả thế giới của người khiếm thị.

Hội Sư Tử Việt Nam đỡ đầu Trường Nam Sinh Mù ngay từ đầu. Về sau khi tôi về lại Việt Nam sau thời gian du học tại Pháp, tôi vào hội viên Hội Sư Tử Miền Ðông năm 1971, năm ấy Giáo sư Nguyễn Ngọc Linh là Governor của Khu Hội 311 (Việt Nam). Và ngày nay tôi vẫn là Hội viên Hội Sư Tử của Vùng Trung Tây khu bộ 103 (103 CW).

Năm 1964, một nhóm giáo chức nữ được tuyển dụng và được huấn luyện để dạy trẻ em mù. Trường Nữ Sinh Mù được thành lập từ lúc đó. Các giáo chức nữ được tổ chức USAID gởi qua Mỹ huấn luyện.
Việt Nam Cộng Hòa chiến đấu sống còn để bảo vệ tự do và quan niệm nhơn sanh quan sống của mình. Trường Nam Sinh Mù và chương trình giáo dục người khiếm thị là biểu tượng của Nhơn Sanh Quan đó. Việt Nam Cộng Hoà trong lúc dầu sôi lửa bỏng đó, vẫn có những người quan tâm đến vận mệnh, tương lai của những thiểu số kém may mắn, vẫn có những chương trình, những suy nghĩ để đào tạo những người bị tật nguyền trở thành những công dân hữu ích cho xã hội. Một quan niệm, một cái nhìn đầy tình người, một nền chánh trị bằng con tim.

Ðây là chương trình của một chế độ: Nếu cha tôi Phan Văn Sương có công sáng lập Trường Nam Sinh Mù, cũng phải nhắc đến cái nhìn của một Tổng Thống Ngô Ðình Diệm cho phép mở Trường Khiếm Thị, phải nhắc nhở đến bao người có trách nhiệm từ các quân nhơn đảo chánh ông Diệm, ông Tổng Thống Nguyễn Văn Thiệu, tất cả đều chấp nhận cho Ông cụ tôi vẫn ở lại trong Quân Ðội – vì trong tình hình chiến tranh một quân nhơn như ông cụ mình dễ dàng đi lại hoạt động – một Bộ Giáo dục với bao lần thay đổi Tổng bộ trưởng, thay đổi nhơn sự hành chánh, vẫn ủng hộ chương trình người Mù. Tôi quên mất, ai là vị đã nói câu nầy: “Người ta đo lường được chế độ văn minh của một quốc gia khi người ta nhìn thấy chế độ đối đãi đối với các người tàn tật”. Chương trình thành công của Trường Mù thời Việt Nam Cộng hòa là biểu tượng của sự Văn minh của Việt Nam Cộng hòa.

Các bạn thử nghĩ cái mâu thuẫn của Việt Nam Cộng hòa. Nhìn qua ông cụ tôi: Ông mù, ông phải là một thương phế binh, giải ngũ ăn lương Ðại úy tàn tật.
Không, ông chẳng những không giải ngũ, ông còn lên cấp bậc, lên chậm, dĩ nhiên, Thiếu tá rồi Trung tá, bạn bè nói riêng với tôi: “Trước khi ổng về hưu tụi tao chạy cho Ổng lên Ðại tá” - quan niệm theo Pháp “Colonel Plein” – cho nó tròn – chứ Trung tá Lieutenent – Colonel nó còn lỏn chỏn. Tôi cũng tự hứa ngày ông Ngũ tuần (60 tuổi) [quý vị đừng sửa tôi – tôi nói ngũ tuần là 60 tuổi vì (12 = một tuần X 5 = 60) - chứ ai nói Lục tuần là 60 là sai đấy], tức là vào tháng 6 năm 1977 anh em chúng tôi sẽ làm một cái lễ để trả nợ Ông già. Ðáng tiếc tôi không làm tròn được ước nguyện đó, vào thời điểm tháng 6 năm 1977 anh em trai chúng tôi đều nằm trong các trại tù Cộng Sản.
Ông được biệt phái làm việc cho Bộ Quốc gia Giáo dục, ăn tiền phụ cấp Hiệu trưởng, có chiếc xe Jeep Station Wagon, màu xanh lá cây, kiểu Nha Thông tin, cũ mèm, nhưng nhờ anh em quân Cụ thương đổi cái máy mới, tân trang máy móc lại: xác tuy cũ nhưng máy chạy ngon ơ. Ông được Bộ Tham mưu cho một anh lính phục vụ. Rồi anh em quân vận biệt phái cho một tài xế riêng, rồi xăng mỗi tháng một thùng phuy (400 lít), rồi quân tiếp vụ…Ông già tỉnh táo làm việc. Việt Nam Cộng Hòa có cái ẩu, cái thiếu, cái gì nó kỳ kỳ nói ra không được, nhưng nó có cái tình, cái tâm, cái coi dzậy mà không phải vzậy.
Tính ông cụ thuộc loại “phổi bò”, có nghĩa là thích làm những việc khó khăn, nhiều thử thách mà người khác không thích làm. Má tui thường nói với tụi tui, “ba tụi bây lúc nào cũng phổi bò, hổng ai làm ổng làm, rồi chỉ có tao khổ”. Nhưng khi bả nói vậy, bả nói giọng Nam, rồi bả liếc ổng một cách dễ thương. Tôi nhớ mãi hình ảnh ấy và thương hai ông bà cụ vô cùng. Bà già tôi chỉ xổ giọng Huế ra khi bả moral tụi tui, còn bình thường hay lúc thân thương thì nói bằng giọng Nam. Có lẽ vì vậy mà tôi ngán đàn bà có giọng Huế, mặc dù nhiều khi mình cũng bị mê hoặc bởi giọng nói của xứ này.
Ôi Việt Nam Cộng hòa, một thế giới đầy tình người, đầy con tim!
Các em khiếm thị lúc bấy giờ được huấn luyện để hành nghề téléphonistes (giữ Trung tâm điện thoại), có vài em đã đậu Tú tài. Có một em tên Khánh đã vào Ðại học Luật Khoa, cha tôi lúc ấy rất hãnh diện về em Khánh, đi đâu ông cũng khoe. Mất nước, trường cũng tan. Ông Hiệu trưởng Trung tá Phan Văn Sương với quan niệm “Khi được giao trách nhiệm, ta phải làm hết bổn phận” như ông thường dạy tụi con, chờ đúng ngày 15 tháng 6, đi trình diện học tập. Và ông ở tù trên một năm (Trại Long Thành).

(Hết kỳ 1)

Kỳ tới Ông Sương mù và Anh ba Xướng.
 

Home