Ai cũng có một cái tên để
gọi. Trong giao tiếp, khi tự giới thiệu hay giới thiệu người
khác, thường phải nhắc đến tên trước rồi mới nói tuổi tác, nghề
nghiệp, chức tước, hoàn cảnh, địa chỉ v.v… Tên đẹp hay xấu cũng
phải giữ lấy mà dùng suốt cả đời. Nhớ thương nhau th́ gọi tên.
Ghét nhau, giận nhau cũng đem tên ra mà réo. Các chàng trai tán
gái vẫn thường bắt đầu bằng câu “ Tên em đẹp quá! ” rồi dần dà
mới bỏ bớt chữ “tên” để nói : “Em đẹp quá!”.
Ngoài tên chính c̣n có tự là tên mà các nhà trí thức
tự dặt cho ḿnh ( thường là từ Hán Việt ) : Cao Bá Quát lấy tự
là Chu Thần, tự của Nguyễn Công Trứ là Tồn Chất. Cũng là tên tự
đặt, ngoài tự lại c̣n có hiệu, thường lấy từ điển tích, hoặc địa
danh : Phan Bội Châu lấy hiệu là Sào Nam; Quế Sơn là hiệu của
Nguyễn Khuyến, Vị Xuyên, hiệu của Tú Xương. Một số người sau khi
đặt tự và hiệu c̣n đặt thêm biệt hiệu : Nguyễn Thiếp có biệt
hiệu là La Sơn Phu Tử . Thành ra có khi gọi nhiều cách nhưng
cũng vẫn chỉ là một người. ( Tác giả Truyện Kiều chẳng hạn,
ngoài cái tên Nguyễn Du ra c̣n có Thanh Hiên, Tố Như, Hồng Sơn
Liệp Hộ, Nam Hải… ) Lại c̣n có cả thụy, là tên do những người
c̣n sống ( con cháu, môn đệ, bạn bè …) đặt cho người đă từ trần.
Làm công việc ǵ bí mật, không muốn lộ tên
thật của ḿnh th́ lấy bí danh
( Kư
Con, Sáu Dân… ), có khi chỉ là một chữ số nên c̣n gọi là bí số :
007, Z28, T2, X 30 chẳng hạn. Có người c̣n có biệt danh, thường
do người khác gán cho, dựa vào đặc điểm của h́nh dáng ( Trung
méo, Hà trề, Phước mập, Hiền trọc, Loan mắt nhung, Tân hột mít,
Minh đầu ḅ… ) hoặc tính cách ( Nghĩa ĺ, Tâm lạnh, Đông sầu …).
Dữ dằn một chút để dọa đời dọa người th́ gọi là hỗn danh ( Tư
lụu đạn, Uùt chín ngón, Năm bến xe… )
Làm thơ, viết văn th́ có bút danh, tùy ư lựa
chọn nên rất đa dạng. Đơn giản nhất là dùng tên thật, để nguyên
( Nguyễn Hiến Lê, Ngô Tất Tố … ) hoặc bỏ bớt họ ( Ngô ) Xuân
Diệu, (Cù ) Huy Cận … , bỏ chữ lót : Đỗ ( Đ́nh ) Tốn , Đoàn (
Đức ) Chuẩn …. Người th́ chơi kiểu nói lái : Thế Lữ ( Nguyễn Thứ
Lễ ), Vương Đức Lệ ( Lê Đức Vượng ); người th́ lấy tên thật, đảo
thứ tự chữ cái ( anagram ) để thành bút danh : Khái Hưng ( Trần
KHÁNH GIƯ ), Ưu Thức ( Đặng THƯ CƯU ), Ân Ngũ Tuyên ( Nguyễn
Tuân ). Ưa bí hiểm th́ dùng chữ viết tắt : T.T. KH , TCHYA, mặc
cho thiên hạ đoán già đoán non để giải mă ( TCHYA : Tôi Chưa Hề
Yêu Ai ? Tưởng Chừng Hết Yêu Anh ? Tôi Chỉ Yêu Annie ? Tố Chân !
Hăy Yêu Anh !…). Muốn cho có vẻ “Tây” một chút th́ chọn J. Leiba
( Lê Văn Bái, kiểu đảo chữ cái ) , B. Blan ( Bàng Bá Lân, viết
tắt ). C̣n bút danh Hồ Dzếnh là do phát âm tên thật Hà ( Triệu )
Anh theo giọng Quảng Đông. Dạt dào t́nh cảm quê hương th́ chọn
Thông Ngự B́nh, Sương Đà Lạt, Tràm Cà Mâu… Nôm na th́ có Mơ Làng
Văn, Thợ Rèn, Bút Tre, Trạng Đớp … Nhắc đến các học vị một thời
là Tú Duyên, Tú Cận, Cử Tương, Đồ Phồn, Đồ Nam Tử, Học Phi….
Cũng Cử, cũng Tú nhưng muốn chơi chữ th́ lấy Cử Tạ, Tú Xơn (
tiếng Pháp : Tout Seul )… Có khi độc đáo chỉ một chữ : Rừng,
Chóe, Ớt… Mỗi người một vẻ, không kể hết được. Đối với những họa
sĩ, nhạc sĩ…, chắc là dùng bút danh cũng được v́ ít nhiều họ
cũng dùng tới bút – ít nhất là để kư tên vào tác phẩm của ḿnh.
C̣n những nghệ sĩ ở những ngành nghệ thuật khác (ca sĩ, diễn
viên chẳng hạn ) th́ có nghệ danh.
Tu hành th́ có pháp danh, khác với cái
tên đă thường dùng trước khi xuất gia gọi là tục danh,
cũng có khi gọi là thế danh, là tên ở ngoài đời, bởi đạo
khác hẳn với đời . Đă là pháp danh th́ thường có ư nghĩa thanh
thoát, không c̣n dính líu ǵ đến cuộc đời ô trọc nữa ( Chân Tâm,
Nguyên Thiện, Trí Tịnh , Diệu Liên …).
Đặt tên cho con là cái quyền chung nhất cho
các bậc làm cha mẹ, bất luận là vua quan quyền quư hay dân
thường, người nhiều chữ hay kẻ ít học. Và chín người mười ư nên
việc đặt tên rất là phong phú, đa dạng. Thông thường, ai cũng
muốn chọn những từ chỉ những đức tính, những giá trị tinh thần
cao đẹp ( Nhân, Nghĩa, Hiếu, Thuận, Thiện, Mỹ, Bác Ái, Tự Do,
Ḥa B́nh, Công Lư … ), chỉ các vật quư ( Trân , Châu, Kim , Ngọc…
). Hoặc liên quan đến thiên nhiên ( Nhật, Nguyệt, Thiên, Tú,
Ngân Hà… ), bốn mùa, bốn phương hướng, cây trái ( Đào, Lê, Mận,
Bưởi… ), hoa ( Cúc, Lan, Mai, Trà My, Hải Đường…) , tên sông (
Hồng Hà, Hương Giang, Nhật Lệ, Trà Giang… ), tên núi ( Ngự B́nh,
Thiên Ấn, Hải Vân…), thú vật, chim chóc ( Hổ, Báo, Long, Lân,
Qui, Phụng, Oanh, Yến … ) v. v..
Ở một dạng khác là đặt tên theo 12 con giáp
cho dễ nhớ năm sinh, hoặc đặt tên theo số đếm : Năm, Sáu, Bảy,
Tám,….. cứ thế cho đến đứa con cuối cùng.( Nguyễn Văn Mười Hai,
Hà Thị Mười Một… ). Trước đây nhiều gia đ́nh đông con nên kiểu
đặt tên như thế khá phổ biến. Cũng có khi ngay từ đứa con đầu
ḷng, ông bố đă chuẩn bị sẵn các tên cho cả những đứa sau,
thường là một chuỗi 4, 6 hoặc 8 tên tùy theo “kế hoạch” của mỗi
gia đ́nh. Trữ t́nh th́ Non, Sông, Gấm, Vóc; dân nhà binh th́ Anh,
Dũng, Kiên, Cường, thực tế th́ Vinh, Hoa, Phú, Quư; hiếu học th́
Trạng, Nguyên, Bảng, Nhăn, Thám, Hoa; phong lưu th́ Cầm, Kỳ, Thi,
Họa; b́nh dân th́ Học, Hay, Cày, Giỏi, giang hồ một chút th́ Đá,
Cá, Lăn, Dưa v.v… Cứ thế mà đặt, những đứa con vừa ra đời là đă
có sẵn tên. Tất nhiên, điều dễ hiểu là tuy đă lập tŕnh cẩn thận
như thế nhưng máy sản xuất có khi lại không tương thích được.
Chuẩn bị sẵn chừng đó tên nhưng con sinh ra ít hay nhiều hơn !
Ở gia đ́nh kia, cu Vẻ ( thứ bảy trong dây chuyền ) cứ chờ măi mà
không thấy có em nào nữa ra đời. Sáu ông anh bà chị ( Công,
Thành, Danh, Toại, Sự, Nghiệp ) cũng sốt ruột như thế. Tiếc cái
công chọn lựa và chờ đợi hơn mười năm, cuối cùng gia đ́nh phải
đi mua một con chó về nuôi để đặt cho nó cái tên thứ tám ( Vang
). May một điều là người ngoài nghe gọi tên vẫn cứ tưởng là Vàng,
cái tên thông dụng của loài khuyển. Để tránh sự cố kiểu này, có
người nghĩ ra một danh sách tự do hơn, muốn khóa lúc nào cũng
được : đem hết cả Liên Hiệp Quốc vào một nhà. Khách đến chơi
được nghe gia chủ gọi ra tŕnh diện Nga, Mỹ, Đức, Nhật, Anh,
Pháp, Thụy Sĩ, Hà Lan… Cũng trong khuynh hướng này, có gia đ́nh
lại chuộng những cái tên mang dấu ấn một thời đă qua : Ba Tây,
Chí Lợi, Gia Nă Đại, Á Căn Đ́nh, Mặc Tây Kha, Bỉ Lợi Th́, Bảo
Gia Lợi….Dù gọi kiểu nào đi nữa th́ cũng yên chí lớn : trên thế
giới có tới hơn một trăm tám chục nước, sinh bao nhiêu cũng có
tên đặt !
Không thể nào liệt kê đầy đủ nội dung, ư
nghĩa của tên người trong tiếng Việt. Chỉ có thể căn cứ vào quan
sát thực tế mà nêu ra mấy nhận xét sau đây.
Trước hết là không có sự phân định rạch ṛi
tên phái nam và tên phái nữ ( như các nước phương Tây). Theo
thói quen, ta cho rằng những tên sau đây thường là tên con gái :
Hoa, Chi, Lan, Liễu, Mai, Thương, Vân… nhưng ai cũng có thể kể
ra dễ dàng trong số bạn bè quen biết của ḿnh hàng chục đấng mày
râu có các tên trên. Ngược lại, vẫn có rất nhiều người phái nữ
mang những tên như Anh, Ba, Dũng, Nam, Quyết, Thắng … vốn thường
được gán cho là có vẻ nam tính hơn. Có khi người ta dựa vào các
chữ đệm thị, văn để phân biệt nhưng không phải bao
giờ cũng đúng v́ không có ǵ bắt buộc phải dùng những chữ đó. Có
một dạo nhiều người chê chữ thị tầm thường quá nên đổi thành
thụy hay nữ . Khi bỏ đi rất dễ lầm lẫn : Nguyễn Đức
Thảo, Lê Anh Minh là hai nàng thục nữ chính hiệu, và Hà Thanh
Ngọc Trang, Đỗ Xuân Phúc Thiện lại là hai đấng nam nhi.
Lấy từ kho từ vựng chung để đặt tên nhưng ai
cũng chọn những từ mang ư nghĩa tốt đẹp, tích cực. Nói về hiện
tượng thiên nhiên, ta thường nghe những tên Vân ( mây ), Phong (
gió ), Vũ ( mưa ), ít thấy ai mang tên Sấm, Sét, Thiên Lôi !
Nhiều người đặt tên theo các loài chim : Sơn Ca, Họa Mi, Hoàng
Yến, Hoàng Tước, Loan, Phượng, thậm chí cả Chích Cḥe, Én… nhưng
ít người hăng hái chọn những tên như Quạ, Cú, Diều Hâu ! Cả
những tên ghép cũng tương tự như thế. Ghép với Thư th́ thường
thấy Anh Thư, Bích Thư, Kim Thư, Minh Thư, Liên Thư, Quỳnh Thư …
nhưng không hề nghe … Ung Thư. Ghép với Liễu th́ có Bích Liễu,
Kim Liễu, Thanh Liễu, Xuân Liễu… nhưng lại tránh Hoa Liễu !
Cái ư nghĩa tích cực, tốt đẹp như thế, suy
cho cùng, thường thể hiện ước mơ của các bậc sinh thành đối với
con cái của ḿnh. Chọn một cái tên là một lần mong ước muốn
nh́n thấy ở con ḿnh một đức tính, một tài năng… nào đó. Tuy
nhiên không ít trường hợp con cái phụ ḷng cha mẹ, chẳng xứng
đáng chút nào với cái tên ḿnh mang. Thật đáng buồn khi các anh
Trần Thông Thái, Nguyễn Bác Học, Lê Trí Thức, Đỗ Tiến Sĩ học
hành ba năm một lớp, thi đâu trượt đó. Các chị có tên là Hằng
Nga, Mỹ Nhân, Hoa Khôi lại là khách hàng thường xuyên của các
viện thẩm mỹ . Những người bị kết tội lừa đảo không ít người
mang tên Trung Tín, Trung Thực, Lương Thiện…
Trong tiếng Việt ta thấy cùng tồn tại những
từ gốc Hán Việt và những từ thuần Việt. Điều này cũng thể hiện
rơ trong việc đặt tên người. Chúng ta vừa có những tên Tốt bên
cạnh Thiện, Mỹ; có Khỏe, Mạnh bên cạnh Cường, Khang, Vượng; có
tên Tới bên cạnh Tiến, Lai; có Giàu lại có Phú, Quư; có tên Sáng
bên cạnh Minh, Quang, Dương v.v… Cái khuynh hướng chọn tên kiểu
dân dă có khi dẫn đến những cái tên khó hiểu nghĩa như Cổn,
Bường, Cuông, Mịch, Néo, Phóng, Sài, Khuông, Trỗ, v.v.
Tuy có rất nhiều khả năng để lựa chọn nhưng
lúc đặt tên cũng phải cẩn thận. Có nhiều người lúc đặt tên cho
con phải tham khảo cách viết trong chữ Hán sao cho thuộc cùng
một “bộ”. Đấy là trường hợp gia đ́nh một nhạc sĩ nổi tiếng chẳng
hạn, tên tất cả các anh chị em viết theo chữ Hán đều có bộ
“ngôn” ( Khiêm, Thuận, Trinh, Nhượng, Cẩn ).Đối với nhiều gia
đ́nh có truyền thống, tên đặt cho con không được trùng với các
bậc trưởng thượng trong họ tộc, thành ra cứ phải lật gia phả ra
ḍ mà tránh không th́ phạm thượng. Đấy là chưa nói đến việc
trùng tên với vua chúa, phải đổi ngay để khỏi mắc tội phạm húy.
( Phan Văn San, trùng tên Vua Duy Tân – Vĩnh San – nên đổi là
Phan Bội Châu; Ngô Th́ Nhậm trùng tên Vua Tự Đức – Hồng Nhậm ,
Nguyễn Phúc Th́ - phải gọi là Ngô Thời Nhiệm … ). Tuy nhiên về
sau, nhiều người cũng bắt đầu thay đổi quan điểm, theo ảnh hưởng
văn hóa phương Tây, yêu quư người nào th́ mượn tên người đó mà
đặt cho con. Phổ biến là mượn tên những nhân vật tiểu thuyết mà
ḿnh yêu thích ( Tố Tâm, Vô Kỵ, Kiều Nguyệt Nga, Thúy Vân…. ).Cũng
có khá nhiều trường hợp lấy tên người yêu cũ để đặt cho con gái
đầu ḷng.
Những tên Kính, Lộc, Đức vẫn thường được dùng
đến nhưng các gia đ́nh Tôn Thất nên đắn đo khi chọn v́ nhiều
người ưa đọc là Thất Kính, Thất Lộc, Thất Đức th́ chẳng hay ho
ǵ.
Cũng có khi đă lựa chọn cẩn thận rồi nhưng
lúc làm giấy tờ không xem kỹ nên cầm tờ giấy khai sinh kư tên
đóng dấu rồi mới phát hiện ra là nhân viên hộ tịch ghi tên con
ḿnh không đúng như ư. Bởi thế thỉnh thoảng ta vẫn thấy nhiều
người mang tên Kim Liêng, Khải Hoàng, Vinh Quan, Thanh Ngâng,
Xan Hô, Duy Nhấc, Yêng Hà…
Tên do cha mẹ đặt ngay từ lúc con mới sinh.
Con cái nếu không bằng ḷng th́ lúc đó cũng không phát biểu ư
kiến ǵ khác ngoài tiếng khóc. Nhiều trẻ đă khóc khi nghe bố mẹ
bàn tính sẽ đặt tên là Đức, là Thái, là Tắc, là Bốn v́ chúng
biết rằng vài năm sau đi học thế nào cũng bị bạn bè trêu gọi là
Đức cống, Đức cớp, Thái dúi, Tắc cọ, Bốn lành, … Cũng có trường
hợp những cái tên được chọn thật xấu – không thanh nhă hoặc có
nghĩa tục – v́ nhiều người cho rằng chọn những tên đó dễ nuôi
con hơn, không bị ma quỷ bắt. Lớn lên rồi mới so sánh với bè bạn
rồi cảm thấy ḿnh “thua thiệt ” ! Nhưng đă lỡ rồi th́ đành chịu
chứ muốn thay đổi th́ thủ tục cũng không đơn giản chút nào. Thôi
th́ ăn gian chút đỉnh rồi may ra dần dà trót lọt. Tên là Lép,
mỗi lần viết cứ ép cái bụng của chữ e lại và ngoáy cái chữ p ở
cuối để biến thành tên Lư. Tương tự như vậy, tên Ách sửa một nét
sẽ biến thành tên Ánh, dễ nghe hơn. C̣n những trường hợp thêm
bớt cái dấu th́ đơn giản hơn. ! Phan Cu trở thành Phan Cư .
Nguyễn Đực biến thành Nguyễn Đức. Tên đă đổi nhưng những mối
quan hệ lâu đời vẫn không quên tên cũ. Anh Nguyễn Văn Ánh vẫn
thường nhận được những lá thư đề là : Kính gửi Anh Nguyễn Văn
Ánh ( tức anh Ách ), người ta đă cố ư đổi tên sao cứ nhắc tên cũ,
nghe mà tức anh ách !
Cái tên quan trọng là thế đấy. Có tên rồi, phải
xưng tên ḿnh và gọi tên người cho đúng cũng không kém phần quan
trọng bởi danh có chính th́ ngôn mới thuận. Câu chuyện dân gian
sau đây thường được nhắc đến để minh họa cho sự tinh tế của ngôn
ngữ tiếng Việt thật ra chỉ xuất phát từ cái việc gọi tên đó thôi
:
-
Ai ơi, vô ăn cơm.
-
Cơm ai nấu ?
-
Nấu chứ ai !
Đôi vợ
chồng trẻ chưa quen với cách gọi tên mới nên đối đáp nhau một
cách ngượng ngùng mà lại rất dễ thương.
Vậy đó, chuyện về cái tên chắc là c̣n nhiều điều
để nói. Mà nghĩ cũng lạ, sống ở đời
con người có thể không có nghề nghiệp, không nhà cửa, không
phương tiện đi lại, không bè bạn thậm chí không vợ con nhưng
chưa thấy ai không có lấy một cái tên. Mặt khác, trong khi nhiều
người lo tích lũy thật nhiều của cải mong để lại cho con cháu
th́ cũng không ít người chỉ muốn để lại cái tên.
THÂN
TRỌNG SƠN
