Trần Láng Biển

   Quê tôi tháng sáu trời bắt đầu nhiễu hột, đến tháng 9 tháng 10, mùa nước nổi, nước lũ từ Đồng Tháp Mười đổ về ngập trắng đồng. Nước xô ào ạt vào xóm làng, trôi nhà cửa vườn tược, xô ngã lúa ngoài ruộng đồng; nước lênh láng váng phèn quần xoáy trôi dạt. . . .

 Người lớn lo cột chặt nhà cửa, nâng sàn ván chất đồ đạc lên cao không bị ướt; ghe xuồng sẵn sàng để di chuyển trên mặt nước, vớt cây củi, nhà cửa bị trôi, cứu hộ bà con chòm xóm lâm nạn thuỷ tai. Bọn con nít vô tư lự mình trần quần cụt, hễ vắng mặt người lớn là nhào xuống nước bơi lội thoả thích, vớt chà cây, săn nhặt đồ vật trôi quanh. Trời gió lạnh mau đói bụng đòi cơm, mới chịu ngồi im một chỗ. Sợ tôi theo con nít hàng xóm rủ nhau vọc nước nghịch ngợm, mẹ tôi vừa ngồi võng đưa em, vừa bắt tôi học chữ, đọc bài.

 

 Xóm nghèo chỉ có vài chục hộ nông dân, ai cũng nghèo sát đất, ít người đi học, dốt mặt chữ quốc ngữ. Không có trường học, không có thầy giáo, lũ trẻ trong xóm đến 5, 7 tuổi đã biết theo cha mẹ ra đồng chăn trâu cắt cỏ, lội rạch mò cua bắt ốc, không đứa nào biết chữ.

Lên 7 tuổi mẹ tôi bắt con học “lén ở nhà”, để lớn lên khỏi dốt văn mù chữ. Cha tôi muốn con học chữ nghĩa của ông bà, bắt đọc Tam Tự Kinh:

Rừng nho biển thánh khôn dò

Nhỏ mà không học lớn mò sao ra?

 

Nhân hữu học như hoà như đạo

Nhân bất học như cảo như thảo!

 

Thiên là trời, địa: đất; thất: mất; tồn: còn; tử: con, tôn: cháu; lục: sáu; tam:ba;

gia: nhà; quốc: nước; tiên: trước; hậu:sau; ngưu: trâu; mã: ngựa. . . . . . . .

 

 Sách Tam Tự Kinh

Mẹ tôi thì khác, theo tân học. Vì bà là cựu học sanh học chữ quốc ngữ, học hết lớp nhứt trường Áo Tím trên Sài Gòn, theo chồng về quê sống mộc mạc mai danh ẩn tích. Nếu cha tôi là học trò chữ nho đọc Tam Tự Kinh, trọng lễ nghĩa nho phong, thì mẹ tôi là người tân học, biết đọc nhựt trình, kể chuyện Saigon, chuyện bên Tây. Nhưng mẹ tôi kín đáo, ít giao thiệp bên ngoài, an phận thủ thường với chồng con.

 

Mẹ bắt tôi học chữ Quốc ngữ, nhưng vẫn giữ lối dạy con của bà mẹ xưa, làm buổi lễ cho ngày “khai trí, vỡ lòng” cho con như sau:

-Nấu một nồi chè xôi lễ ông bà, đĩa chuối cúng ông địa; đốt đèn lên cúng ngọ, thắp ba cây nhang cúng ông bà trên bàn thờ gia tiên. Xin phép tổ tông cho thằng con học chữ thánh hiền, vái ông địa giữ vía thằng nhỏ?

-Bắt con khoanh tay, xếp bằng ngồi trên vạt giường. Trước mặt để cuốn vần “Em tập học vần Quốc Ngữ ABC”, có vẽ hình đầu con chó con gà, mặc quần áo như người cầm bút cầm sách, bên cạnh là cây roi mây, một tấm bảng đá đen khung cây và một mẫu phấn trắng.

Con nhỏ em tôi thấy sợ, lén đứng trong kẹt nhà, cúi mặt khóc thút thít, làm như tôi sắp bị mẹ làm thịt anh nó!

Mẹ tôi vừa nhịp roi vừa bắt tôi lập lại từng lời:

“Con là Trần Láng Biển, . . . hôm nay là ngày lành tháng tốt, . . . . con xin phép ông bà, xin phép cha mẹ cho con học chữ thánh hiền(?). . ”.

Mẹ tôi cầm cục phấn viết lên bảng đá chữ A, đưa phấn bắt tôi đồ theo. Tiếp tục chữ B, chữ C. Mẹ nói: “Hôm nay con học ba chữ đủ rồi, mai học tiếp. Bây giờ đọc theo mẹ!” Bà cầm tập vần lên, dở những trang sau ra đọc, mỗi câu tôi phải lập lại ba lần:

Ăn thì vóc, học thì hay

Chớ ngũ ngày quen con mắt

Chớ chơi ác, rách áo quần. . . .

 

Về sau này tôi phải học thuộc lòng thêm nhiều câu, hằng ngày trả bài cho mẹ:

 

. . . . . . . Ăn chưa no lo chưa tới

Ăn thì có, ó thì không

Của một đồng, công một lượng

Công thì thưởng, tội thì trừng

Đặng chẳng mừng, mất không lo

Ăn bữa giỗ lỗ bữa cày

Ăn cơm mới, nói chuyện cũ

Cha mẹ cú đẻ con tiên

Cha mẹ hiền sanh con thảo

 

Ngày đầu chỉ học 3 chữ và nghe 3 câu mẹ dạy, anh em tôi được ăn chè của ông bà cho, ăn chuối của ông địa thưởng, nên cảm thấy học chữ cũng có lợi trước mắt. Con nhỏ em gái cũng đòi mẹ cho “đi học” như anh nó, nhưng mẹ nói chờ cho thằng anh mày học trước đã.

 

Nhìn chữ in trong quyển vần, tôi cóp chữ sang bảng đá. Tôi không thông minh mà hay lo ra, nên học được chữ này quên chữ kia. – “Đưa tay ra, khẻ tay cho nhớ!” mẹ nói,  “Ráng nhìn mặt chữ, viết cho trúng!” Tôi vừa gò chữ vừa liếc nhìn cây roi trong tay mẹ, trong bụng nghĩ tức mình cho cái chữ gì mà khó nhớ, khó viết quá!

Khi tập viết vào vở, mẹ tôi dạy cách ngồi thẳng lưng trên ghế, ngực không tì vào cạnh bàn, tay trái giữ trên bàn cho thân cân bằng không ẹo qua ẹo lại, bàn tay phải cầm bút cho chặt. Mẹ dạy: “học trò mới đi học, dùng mực tím, học trò lớn viết mực xanh (?); chấm mực, không để ngòi viết chạm mũi vào đáy bình làm cong ngòi; chữ còn ướt chờ cho ráo hay dùng giấy thấm (chậm) cho mau khô”. Tập viết vào vở học trò còn khó hơn, dù có lằn vạch hàng lối, nhưng bàn tay non nớt chưa biết cầm cây bút cho chặt, chừa lề, canh cho đúng hàng.

Nét chữ lớn dùng ngòi viết rong như khi viết chữ hoa tiêu đề hay chữ đầu bài cho đẹp, chữ thường viết bằng ngòi lá tre, ngòi viết rè là khi bị tà đầu hay chập đầu. Mực viên hay bột có ba màu tím xanh đỏ, pha nước đựng trong ve bằng thuỷ tinh trong cho dễ thấy. Những ngày mới đi học tại nhà, tay chơn quần áo tôi dính đầy vết mực xanh tím, chữ viết xiên quẹo, bỏ hàng bò lên rớt xuống, cha tôi chê: “Viết chữ như cua bò, gà bới!” mẹ nói: “Thằng này lớn tánh ngang tàng!”.

 

Sợ tôi mê nghe hát máy cải lương vọng cổ, bị tiêm nhiễm những câu nói, bắt chước hát theo người lớn, mẹ tôi tập cho hát nhạc mới:

Trăng kìa trăng lú lên

Chị em mình xúm xích ngồi chơi

Rồi đàn địch bài bản tân thời

Cất tiếng hát theo cô Madelaine!

(không rõ xuất xứ)

 

Hay bài Lòng mẹ Việt Nam của nhạc sĩ Lê Thương:

 

Bà tư bán hàng có bốn người con
Thằng hai đã lớn ba em hãy còn
Học theo các trường nay đã thành khôn
Năm loạn lạc kia trong nước Việt Nam
Mấy con của bà đều lên lối đường
Đầu quân chiến trường theo chí người dân
Đem thân lên đường xông pha chiến trường
Đành lòng bỏ xa gia đình từ đó
Kiếp sống tung hoành quên thân xác mình
Hằng mong ước thành công lớn về sau
Mưu sự tại nhân thành sự tại thiên
Suốt ba năm liền bà tư mẫu hiền
Ngày đêm khấn nguyện cho mấy người con

 

V ào những năm 40 của thế kỷ trước ở Việt Nam hình như chưa có những bài ca ru em, bài hát mẫu giáo tân nhạc tiếng Việt. Mẹ tôi hay mượn hai bài nhạc ru em tiếng Pháp để dỗ con ngủ:

 

 (Lời Việt phóng tác)

Con bướm vàng
Kìa con bướm vàng, kìa con bướm vàng.

Xòe đôi cánh, xòe đôi cánh

Tung cánh bay năm ba vòng

Tung cánh bay năm ba vòng.

Ra mà xem, ra mà xem.

 

 

 (Tạm dịch)

Đêm trăng thanh

Đêm trăng thanh

Bạn Pierrot ơi!

Cho tôi mượn cây viết

Để tôi viết một từ

 

 

 

Hằng ngày mẹ ru em, hay hát:

 

 Ầu ơ. . . ơ. . . . . ví dầu. . . . . . .

cầu ván ư. . . ư. . . đóng đinh;

 cầu tre. . . ơ. . . lắc lẻo ơ. . .

 gập ghình. . . ơ. . . khó đi. . . . .

 Khó đi. . . mẹ dắt con di. . . .

 Con đi truòng học. . . mẹ thi trường đời

 

Tuổi thơ tôi chưa hiểu hết ý nghĩa lời ru của mẹ, nói lên tâm sự mẹ hiền nuôi dạy cho con khôn lớn, lo cho con đi học dù cho đời mẹ vất vả vì con.

Và bà mẹ Việt Nam luôn lo cho các con:

“Học theo các trường nay đã thành khôn”

 

Nhớ lời mẹ dạy, mẹ cầm tay tập viết từng nét chữ vụng về, tôi đã cố gắng chăm chỉ học hành. Nay thành khôn thì từ mẫu đã không còn để phụng dưỡng báo hiếu.

 

 Trần Láng Biển